Chryzantemy to rośliny późnej jesieni, które w Polsce kojarzą się przede wszystkim z dniem Wszystkich Świętych. Doniczkowe zdobią dom do miesiąca i zwykle nie zimują w gruncie, a ogrodowe są odporniejsze. Na groby lepiej znoszą chłód odmiany drobnokwiatowe. Dla kota i psa chryzantema jest toksyczna.
Chryzantemy to rośliny kwitnące jesienią, w odpowiedzi na krótkie dni i długie noce. Doniczkowe zdobią dom do miesiąca i zwykle nie zimują w gruncie. Ogrodowe są odporniejsze, ale zimą potrzebują ściółki. Dla kota i psa są toksyczne.
Chryzantemy dzieli się na doniczkowe, czyli kwiaciarskie, oraz ogrodowe. To wieloletnie rośliny ozdobne z Azji wschodniej i środkowej, jak podaje WIORiN w Poznaniu. Różnice opisuje Uniwersytet Stanowy Iowa.
| Cecha | Chryzantema doniczkowa | Chryzantema ogrodowa |
|---|---|---|
| Kwitnienie | późne, wymaga długiej ciemności | wcześniejsze, krótsza ciemność wystarcza |
| Mróz | pąki giną przed rozkwitem | odporniejsza |
| Po kwitnieniu | zwykle na kompost | zostaje w gruncie |
W polskiej produkcji liczy się też wielkość kwiatu. Praca SGGW z 2011 roku podaje, że w badanych gospodarstwach drobnokwiatowe stanowiły 51% produkcji, a wielkokwiatowe 37%. Dane pochodzą z lat 2009-2010, a rośliny doniczkowe zajmowały tam 83% powierzchni uprawy. Domowa pielęgnacja zaczyna się więc najczęściej od doniczki.
Chryzantema w doniczce potrzebuje jasnego miejsca bez bezpośredniego słońca i stale wilgotnej ziemi. Iowa State radzi stawiać ją przy oknie w 16-21 °C. Gdy wierzch ziemi przeschnie, roślinę podlewa się do wypływu wody dołem doniczki. Uniwersytet New Hampshire zaznacza, że chryzantemy potrzebują dużo wody, a Penn State przypomina, że doniczka nie może stać w wodzie.
Przy dobrej opiece chryzantema w doniczce wytrzymuje w domu do miesiąca. Dłużej kwitną rośliny kupione z częściowo otwartymi pąkami. Gorące, suche powietrze skraca kwitnienie najbardziej, a przekwitłe kwiaty warto regularnie usuwać, jak radzi RHS. Na dworze roślina ma trudniej, zwłaszcza na grobie.
Na cmentarz lepiej wybrać chryzantemy drobnokwiatowe, bo lepiej znoszą chłód. Producenci w badaniu SGGW wskazali, że mają większą odporność na niskie temperatury, więc przymrozki mniej obniżają ich wartość ozdobną. Te przymrozki często zdarzają się na przełomie października i listopada.
W tej samej pracy białe stanowiły około połowy produkcji wielkokwiatowych, a żółte ponad jedną czwartą. Roślinę warto kupić z częściowo otwartymi pąkami, bo dłużej kwitnie. Zimową zieleń na grób opisuje poradnik stroik z żywych roślin. Kto chce mieć własne kwiaty, musi planować wcześniej.
Chryzantemy na 1 listopada sadzi się wiosną, ale termin kwitnienia ustala długość nocy. Iowa State uważa wiosnę za najlepszą porę sadzenia odmian ogrodowych, które w tamtym klimacie kwitną we wczesnej jesieni. Odmiany doniczkowe kwitną późno, więc mróz często niszczy ich pąki przed rozkwitem.
Na 1 listopada pewniejsza jest gotowa roślina z pąkami, bo terminy z poradników z USA i Wielkiej Brytanii nie przekładają się wprost na polski klimat. Lampy ogrodowe przy rabacie mogą hamować zawiązywanie kwiatów, dlatego Iowa State odradza takie miejsca. Na termin kwitnienia wpływa też cięcie.
Chryzantemy uszczykuje się ostatni raz na początku lata, żeby roślina zdążyła zawiązać pąki przed jesienią. Iowa State zaczyna, gdy nowe pędy mają 15 cm, a RHS przy około 20 cm. Późniejsze uszczykiwanie opóźnia kwitnienie, dlatego Iowa State kończy na początku lipca. Penn State liczy inaczej i podaje 100 dni przed kwitnieniem.
Dla 1 listopada dawałoby to drugą połowę lipca, ale ta reguła pochodzi z innego klimatu, więc bezpieczniejszy jest wcześniejszy termin. Równie ważne jest dobre miejsce w ogrodzie.
Chryzantemy najlepiej posadzić w miejscu z co najmniej 6 godzinami bezpośredniego słońca, na wilgotnej i przepuszczalnej glebie. Iowa State odradza mokre stanowiska, a Uniwersytet Illinois miejsca otwarte i wietrzne. Penn State radzi nie uprawiać ich w tym samym miejscu dłużej niż 3 lata.
Korzenie są płytkie, więc Uniwersytet Clemson zaleca regularne podlewanie. Susza daje zdrewniałe, karłowate pędy, a przelanie żółte i czerniejące liście. W długą suszę Iowa State podlewa co 7-10 dni. Nawozi się od wiosny do zawiązania pąków, bez przesady, bo nadmiar daje wiotkie pędy.
Rośliny sadzone jesienią w pełnym kwitnieniu mogą nie przezimować, bo energię zużywają na kwiaty, a nie na korzenie. Penn State daje im co najmniej 6 tygodni na ukorzenienie przed mrozem. Tu pojawia się pytanie o rośliny kupione w doniczce.
Chryzantemy w doniczce są wieloletnie z natury, ale w praktyce zwykle traktuje się je jak rośliny sezonowe. Iowa State radzi kompostować je po kwitnieniu. Większość odmian kwiaciarskich nie przetrwa tam zimy w gruncie, a te, które przetrwają, zwykle nie kwitną na zewnątrz.
Można je jednak przezimować w doniczce, w chłodzie i przy dobrym świetle, jak podaje Penn State. RHS przypomina, że rośliny w pojemnikach są szczególnie narażone na zimno, więc po kwitnieniu powinny trafić do środka. Ziemię podlewa się dopiero po przeschnięciu na głębokość 5-8 cm. Odmiany ogrodowe mają lepsze szanse, ale też wymagają przygotowania.
Chryzantemy przetrwają zimę w gruncie przede wszystkim dzięki pozostawieniu pędów i ściółce. Iowa State podaje, że rośliny lepiej zimują ze starą częścią pozostawioną do wiosny. Ściółkę ze słomy, igliwia albo gałęzi iglastych nakłada się późną jesienią, a zdejmuje w pierwszej połowie kwietnia. Liście się nie nadają, bo się zbijają.
Płytkie korzenie są narażone na wysadzanie z ziemi przez mróz przy braku śniegu, a Penn State za największe zagrożenie uznaje stałą wilgoć i lód na liściach. RHS podaje, że odmiany uznawane za mrozoodporne znoszą co najmniej -5 °C. Przy ostrzejszej zimie bezpieczniej rośliny wykopać, skrócić do około 20 cm i przechować w jasnym miejscu bez mrozu.
Co 2-3 lata Iowa State dzieli kępy wiosną, a starą część środkową wyrzuca. RHS rozmnaża je też sadzonkami z pędów o długości 5-7,5 cm, które ukorzeniają się w około 3 tygodnie w temperaturze co najmniej 10 °C. Gęsta uprawa ma jednak swoją cenę, bo sprzyja chorobom.
Choroby chryzantem zaczynają się zwykle od wilgoci i zagęszczenia. WIORiN w Poznaniu wymienia wśród najgroźniejszych agrofagów białą rdzę złocienia. Instytut Ogrodnictwa radzi kierować strumień wody na podłoże, a nie na roślinę, unikać przenawożenia azotem i zbyt gęstej uprawy, która sprzyja szarej pleśni.
Clemson wiąże mączniak z wilgotnym powietrzem i słabym przewiewem. Brązowe plamy na liściach mogą być śladem nicieni, a rośliny z wirusami nie da się wyleczyć. Penn State zaznacza, że roślina jest podatna na mszyce i mączniak, dlatego powinna pozostać sucha. Inne ryzyko dotyczy już domowników.
Chryzantema jest toksyczna dla kota i psa. Baza ASPCA wymienia wymioty, biegunkę, ślinienie, zaburzenia koordynacji i zapalenie skóry. Pet Poison Helpline zaznacza, że po zjedzeniu rośliny kończy się to zwykle rozstrojem przewodu pokarmowego.
Kroki po zjedzeniu rośliny opisuje poradnik rośliny bezpieczne dla kota i psa. Chryzantema może też uczulać przy kontakcie ze skórą, co opisuje przegląd z 2019 roku. Inne rośliny sezonu porównuje przewodnik rośliny na zimę i święta.
Chryzantema kojarzy się w Polsce przede wszystkim z dniem Wszystkich Świętych. Praca SGGW wiąże to z późną porą kwitnienia, a w wielu krajach Europy służy głównie do dekoracji grobów.
Chryzantemy w ogrodzie lubią pełne słońce, co najmniej 6 godzin dziennie. W domu Iowa State radzi miejsce jasne, ale bez bezpośredniego słońca.
Chryzantemy posadzone tak późno mogą nie przezimować. Uniwersytet Stanowy Karoliny Północnej radzi wtedy usunąć wszystkie kwiaty, żeby wsparły korzenie, i przykryć roślinę grubą ściółką.
Chryzantemy dzieli się zwykle co 2-3 lata, jak podaje Iowa State. Penn State mówi o 3-5 latach, a Clemson w cieplejszym klimacie o roku lub dwóch.
Które gatunki ostrokrzewu rosną w Polsce i czy wytrzymają mróz? Jak sadzić i przycinać, po czym poznać roślinę męską i żeńską i czy jest trujący dla zwierząt?
Ostrokrzew w ogrodzie. Jakie gatunki wybrać, jak go ciąć i czy jest trujący?Czytaj dalejJakie gałęzie wybrać na stroik świąteczny z żywych roślin i jak zrobić go krok po kroku? Jak bezpiecznie ustawić świece i skąd legalnie wziąć gałązki z lasu?
Jak zrobić stroik świąteczny i wieniec adwentowy z żywych roślinCzytaj dalejJakiej temperatury i światła potrzebuje cyklamen? Jak podlewać bulwę, dlaczego więdnie i żółknie, co po przekwitnięciu i czy ogrodowy przetrwa zimę w gruncie?
Cyklamen w domu i w ogrodzie. Jak go pielęgnować i podlewać?Czytaj dalejNiezbędne pliki cookies zapewniają działanie serwisu. Za Twoją zgodą użyjemy też statystyk i analizy zachowań. Szczegóły w polityce cookies
